Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 2 grudnia 2025 r., sygn. akt P 10/16, może okazać się jednym z najważniejszych rozstrzygnięć ostatnich lat w sprawach dotyczących służebności przesyłu, a w konsekwencji także wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z nieruchomości przez przedsiębiorstwa przesyłowe. Orzeczenie to podważa dotychczas utrwaloną linię orzeczniczą, zgodnie z którą przedsiębiorstwa przesyłowe mogły nabywać służebność gruntową odpowiadającą treści służebności przesyłu wskutek wliczania okresu posiadania jeszcze przed dniem 3 sierpnia 2008 r. (sprzed ustawowego uregulowania tej instytucji). Trybunał uznał taką wykładnię przepisów za niezgodną z Konstytucją.
W uzasadnieniu wyroku szczególnie mocno wybrzmiewa argument dotyczący niedopuszczalności kreowania przez sądy nowych ograniczonych praw rzeczowych bez wyraźnej podstawy ustawowej. W ocenie Trybunału Konstytucyjnego stosowanie instytucji zasiedzenia służebność odpowiadająca treści służebności przesyłu jeszcze przed wprowadzeniem do ustawy odpowiednich przepisów o służebności przesyłu narusza zasady wyłączności ustawy w kształtowaniu ograniczeń prawa własności. Równie istotny jest wątek ochrony zaufania obywatela do państwa – właściciele nieruchomości nie mogli racjonalnie przewidzieć, że brak reakcji na posadowienie urządzeń przesyłowych w latach wcześniejszych doprowadzi do utraty ich praw w oparciu o konstrukcję prawną, która wówczas jeszcze nie istniała. Trybunał określił tę sytuację jako swoistą „pułapkę na obywatela”.
Konsekwencje wyroku Trybunału Konstytucyjnego są potencjalnie bardzo daleko idące. Przyjmując, że bieg terminu zasiedzenia służebności przesyłu mógł rozpocząć się najwcześniej w dniu 3 sierpnia 2008 r., w przypadku złej wiary przedsiębiorstw przesyłowych termin zasiedzenia upłynąłby dopiero w sierpniu 2038 r. W praktyce otwiera to właścicielom nieruchomości realną możliwość do dochodzenia od przedsiębiorstw przesyłowych wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z nieruchomości.
Właściciele nieruchomości, na których znajdują się urządzenia przesyłowe, są uprawnieni do dochodzenia wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z nieruchomości co do zasady za okres ostatnich sześciu lat, a w określonych przypadkach nawet za okres dziesięciu lat wstecz. Ważne jest również uregulowanie sytuacji na przyszłość poprzez żądanie ustanowienia służebności przesyłu za odpowiednim wynagrodzeniem. Niezależnie od tego, w określonych sytuacjach właściciele mogą dochodzić również odszkodowania za utratę wartości swojej nieruchomości, na której posadowiono urządzenia przesyłowe lub jej pogorszenie.
Co warto dodać, wyrok Trybunału Konstytucyjnego otwiera także drogę do wznowienia prawomocnych orzeczeń sądowych wydanych w poprzednich latach. Skarga o wznowienie postępowania może być jednak wniesiona tylko w zawitym (niemożliwym do przywrócenia) terminie trzech miesięcy od dnia wejścia w życie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego. W tym kontekście istotnym problemem pozostaje fakt, że wyrok do tej pory nie został opublikowany. Sytuację dodatkowo komplikuje kontekst międzynarodowy. Zgodnie z wyrokiem Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 18 grudnia 2025 r. w sprawie C-448/23 podważył obecny status polskiego Trybunału Konstytucyjnego jako sądu spełniającego standardy niezawisłości i bezstronności. W konsekwencji pojawia się realne ryzyko, że część sądów powszechnych będzie podchodzić do omawianego wyroku z ostrożnością, a nawet odmówi mu znaczenia prawnego. Niemniej po wydaniu wyroku przez Trybunał Konstytucyjny opublikowano już kilka wyroków sądów powszechnych i Sądu Najwyższego, które zrywają z dotychczasową linią orzeczniczą dotyczącą możliwości zasiedzenia służebności odpowiadającej treścią służebności przesyłu i przyznają właścicielom nieruchomości od przedsiębiorców przesyłowych wynagrodzenie za bezumowne korzystanie z nieruchomości.
Wyrok Trybunału Konstytucyjnego zdaje się otwierać nowy etap, w którym pozycja właścicieli nieruchomości wobec przedsiębiorców przesyłowych ulegnie wyraźnemu wzmocnieniu. Najbliższe lata mogą przynieść zwiększoną liczbę sporów sądowych pomiędzy właścicielami nieruchomości a przedsiębiorstwami przesyłowymi. Dla właścicieli nieruchomości jest to jednak moment, który ma kluczowe znaczenie dla ochrony ich praw.
Autor: Kacper Ławniczek