Zabytki to świadectwo historii i cenne zasoby kulturowe, które wymagają szczególnej ochrony prawnej. W Polsce ich ochrona jest uregulowana przepisami ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, która określa w szczególności przedmiot, zakres i formy ochrony zabytków oraz opieki nad nimi. W tym wpisie przyjrzyjmy się definicji zabytku i przybliżymy jak przepisy zawarte w ustawie wpływają na sposób ich traktowania.
Zgodnie z Ustawą o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, zabytki dzielą się na trzy główne kategorie:
- zabytki nieruchome – są to nieruchomości, ich części lub zespoły, będące dziełem człowieka lub związane z jego działalnością i stanowiące świadectwo minionej epoki bądź zdarzenia, których zachowanie leży w interesie społecznym ze względu na posiadaną wartość historyczną, artystyczną lub naukową; gwoli przykładu wskazuje się w szczególności dzieła architektury i budownictwa (np. kościoły), cmentarze, parki oraz miejsca upamiętniające wydarzenia historyczne; warto zwrócić uwagę, iż zabytkami nieruchomymi są również założenia przestrzenne, co oznacza, że przedmiotem ochrony są wartości zawarte w określonym założeniu przestrzennym; jeżeli zatem inwestycja znajduje się na obszarze zabytkowego układu urbanistycznego, to przedmiotem ochrony jest cały układ zabudowy;
- zabytki ruchome – są to rzeczy ruchome, ich części lub zespoły, będące dziełem człowieka lub związane z jego działalnością i stanowiące świadectwo minionej epoki bądź zdarzenia, których zachowanie leży w interesie społecznym ze względu na posiadaną wartość historyczną, artystyczną lub naukową; w przykładowym wyliczeniu wskazać można obrazy, rzeźby, książki, dokumenty, meble oraz instrumenty muzyczne;
- zabytki archeologiczne – są to zabytki nieruchome, będące powierzchniowymi, podziemnymi lub podwodnymi pozostałościami egzystencji i działalności człowieka, złożonymi z nawarstwień kulturowych i znajdujących się w nich wytworów bądź ich śladów albo zabytki ruchome, będące tymi wytworami; zabytek archeologiczny musi jednocześnie spełniać kryteria właściwe dla definicji zabytku nieruchomego albo ruchomego.
O tym, czy dany obiekt może zostać uznany za zabytek, decydują jego cechy materialne, a nie formalna decyzja administracyjna, jak np. wpis do rejestru zabytków lub ewidencji zabytków. Oznacza to, że kluczowe znaczenie mają właściwości samego obiektu, a nie status administracyjny.
Ustawa dopuszcza możliwość uznania obiektu za zabytek, jeśli spełnia on przynajmniej jedno z trzech kryteriów – wartości historycznej, artystycznej lub naukowej. W praktyce oznacza to, że nie muszą być spełnione wszystkie te warunki. Wystarczające jest, aby obiekt miał wartość tylko w jednym z tych obszarów. W orzecznictwie podkreśla się, że wartość historyczna przedmiotu oceniana jest przede wszystkim przez pryzmat jego znaczenia jako dokumentu historycznego. Im ważniejsze wydarzenia lub aspekty historii dokumentuje dany obiekt, tym większa jest jego wartość historyczna. Z kolei wartość artystyczna jest oceniana na podstawie tego, czy obiekt jest dziełem sztuki, a więc czy poza funkcją użytkową posiada także estetyczne walory dostrzegalne przez odbiorcę. Wreszcie, wartość naukowa wiąże się z oceną obiektu przez pryzmat współczesnej wiedzy naukowej i jego znaczenia w tym kontekście.
Ostatecznie, obiekt uznawany za zabytek to taki, którego zachowanie ma istotne znaczenie dla społeczeństwa, z uwagi na korzyści, jakie może przynieść społeczeństwu zachowanie jego historycznej, artystycznej lub naukowej wartości.
Ochrona zabytków to nie tylko aspekty prawne, ale także odpowiedzialności za historię i kulturę. Kancelaria Adwokacka Jakuba Elegańczyka wspiera prawnie właścicieli i posiadaczy zabytków, jak i podmioty zainteresowane nabyciem zabytku.
Autor: Kacper Ławniczek